Podatek cukrowy jako element polityki zdrowotnej państwa

Opłata cukrowa, potocznie nazywana „podatkiem cukrowym”, została wprowadzona w Polsce w 2021 roku jako element polityki zdrowia publicznego. Jej głównym celem nie jest zwiększenie dochodów państwa, lecz ograniczenie spożycia napojów słodzonych oraz pozyskanie środków na finansowanie działań zdrowotnych. Opłata dotyczy przede wszystkim napojów słodzonych, które zawierają cukry, takie jak sacharoza, glukoza czy fruktoza, substancje słodzące, na przykład aspartam czy sukralozę, a także kofeinę lub taurynę w przypadku napojów energetycznych. Nie obejmuje natomiast większości produktów stałych ani naturalnych soków 100% bez dodatku cukru.

Mechanizm naliczania opłaty składa się z kilku elementów. Istnieje część stała, pobierana za każdy litr napoju słodzonego, oraz część zmienna, naliczana za zawartość cukru przekraczającą określony próg pięciu gramów na 100 mililitrów. Dodatkowo napoje zawierające kofeinę lub taurynę, jak napoje energetyczne, obciążone są dodatkową opłatą. Łącznie opłata może wynosić kilkadziesiąt groszy na litr, przy czym ustawowo wprowadzono górny limit, aby zapobiec nadmiernym obciążeniom cenowym. W praktyce oznacza to, że im bardziej słodzony jest produkt, tym wyższa opłata, co miało zachęcić producentów do zmiany receptur i ograniczenia zawartości cukru w napojach.

Formalnie opłatę uiszcza producent, importer lub podmiot zamawiający produkcję napoju pod własną marką, choć koszty te częściowo przenoszone są na konsumentów w cenie produktów. W pierwszych latach funkcjonowania systemu wpływy z opłaty cukrowej wyniosły kilka miliardów złotych rocznie i były wyraźnie wyższe od pierwotnych prognoz, co pokazało zarówno skalę spożycia napojów słodzonych, jak i fiskalny potencjał tego narzędzia. Z czasem, w miarę zmian receptur i spadku sprzedaży części produktów, wpływy mogą się obniżyć.

Środki pochodzące z opłaty cukrowej są dzielone między Narodowy Fundusz Zdrowia, który otrzymuje większość wpływów, a jednostki samorządu terytorialnego, które otrzymują mniejszą część. Finansowane są dzięki nim świadczenia zdrowotne, profilaktyka chorób dietozależnych, programy edukacyjne, a także częściowo leczenie chorób związanych z otyłością i cukrzycą. NFZ zarządza środkami przeznaczonymi na system ochrony zdrowia, natomiast samorządy wykorzystują je na lokalne programy profilaktyczne i edukacyjne. Problemem systemowym pozostaje jednak niewystarczająca przejrzystość, czyli brak powszechnie dostępnych, szczegółowych danych pokazujących dokładnie, na jakie działania środki zostały wydane i jaki przyniosły efekt zdrowotny.

Eksperci zdrowia publicznego wskazują kilka obszarów do usprawnienia. Wśród nich wymienia się wyraźniejsze powiązanie wpływów z konkretnymi programami profilaktyki, obowiązek raportowania efektów zdrowotnych, większe wsparcie działań skierowanych do dzieci i młodzieży oraz spójność opłaty cukrowej z innymi narzędziami, takimi jak edukacja żywieniowa czy regulacja reklamy produktów wysokocukrowych. Bez tych elementów opłata ryzykuje bycie postrzeganą wyłącznie jako podatek, a nie jako instrument zdrowotny.

Opłata cukrowa pełni zatem podwójną funkcję: prewencyjną i finansową. Funkcja prewencyjna polega na ograniczaniu spożycia produktów zwiększających ryzyko otyłości, cukrzycy typu 2 oraz chorób sercowo-naczyniowych, natomiast funkcja finansowa zapewnia stabilne i celowe źródło finansowania działań zdrowotnych. W sytuacji rosnących kosztów leczenia chorób dietozależnych opłata cukrowa stanowi przykład polityki, w której źródło problemu częściowo finansuje jego skutki.

Choć opłata cukrowa nie rozwiązuje wszystkich problemów zdrowotnych, stanowi istotny element nowoczesnej polityki zdrowia publicznego. Jej skuteczność zależy nie tylko od wysokości wpływów, lecz przede wszystkim od tego, w jaki sposób te środki są wykorzystywane i czy rzeczywiście wspierają długofalową profilaktykę.