Dzietność w Polsce: kryzys demograficzny jako wyzwanie dla zdrowia publicznego

Dzietność (współczynnik dzietności, ang. Total Fertility Rate, TFR) to przeciętna liczba dzieci, które kobieta urodziłaby w ciągu całego okresu rozrodczego (przy założeniu, że przez cały czas zachowuje się jak kobieta statystyczna). Wskaźnik ten jest kluczowy nie tylko w demografii, ale także w polityce zdrowotnej i społecznej, wpływa na struktury wiekowe społeczeństwa, obciążenie systemu opieki zdrowotnej, system emerytalny oraz rozwój instytucji wspierających rodziny. 

Polska od wielu lat zmaga się z niską dzietnością. Według najnowszych danych GUS, współczynnik dzietności w 2024 roku wyniósł 1,099 – znacznie poniżej poziomu zastępowalności pokoleń (około 2,1). Liczba urodzeń również dramatycznie spada: w 2023 roku urodziło się 272 tysiące dzieci, co jest najniższym odnotowanym odsetkiem w okresie powojennym. Dodatkowo, przyrost naturalny Polski w 2024 roku był ujemny: zgonów było znacznie więcej niż urodzeń.  

Według niektórych prognoz, dzietność w 2025 roku może spaść jeszcze niżej, nawet do 1,03. Przyczyny niskiej dzietności i spojrzenie przez pryzmat zdrowia publicznego Przede wszystkim to zmiany społeczno-kulturowe. Kobiety coraz częściej decydują się na pierwsze dziecko dopiero po 30. roku życia. Na przykład w 2024 roku średni wiek kobiet rodzących pierwsze dziecko wynosił 29,1 lat. Rosną wymagania zawodowe i edukacyjne – balansowanie między karierą a wychowywaniem dzieci staje się trudniejsze. Obserwujemy zjawisko samotności i opóźniania zakładania rodziny może mieć znaczący wpływ: komentatorzy demograficzni wskazują, że rośnie odsetek młodych osób będących singlem, co może ograniczać formowanie związków i decyzje prokreacyjne. Po drugie bariery ekonomiczne. Koszty mieszkania, utrzymania i wychowywania dzieci są wysokie, szczególnie w dużych miastach, co zniechęca młode pary do zakładania rodziny. 

Mimo programów prorodzinnych (np. „500+”, później „800+”), eksperci zauważają, że wsparcie finansowe nie wystarcza, by odwrócić długoterminowy trend spadkowy dzietności. Równocześnie system pracy nie zawsze sprzyja godzeniu ról zawodowych i rodzicielskich – brak elastycznych warunków pracy, problemy z dostępem do żłobków czy przedszkoli to realne bariery. Kolejna kwestia to polityka reprodukcyjna i dostęp do metod wspomaganego rozrodu. 

Publiczne finansowanie procedur in vitro zostało przywrócone w Polsce, co może pozytywnie wpływać na pary borykające się z niepłodnością.  Z drugiej strony, restrykcyjne regulacje dotyczące aborcji i tematów związanych z prawami reprodukcyjnymi wciąż są źródłem kontrowersji i mogą wpływać na decyzje o posiadaniu dzieci. 

Starzejące się społeczeństwo: według prognoz liczba osób w wieku produkcyjnym będzie się kurczyć, co zwiększy obciążenie systemu opieki zdrowotnej, szczególnie w obszarze opieki długoterminowej, paliatywnej i hospicyjnej. Mniejsza liczba dzieci oznacza mniejszą przyszłą siłę roboczą, co może zagrozić stabilności ekonomicznej i systemowi ubezpieczeń społecznych. 

Z perspektywy zdrowia publicznego, niski poziom dzietności to nie tylko kwestia demograficzna, ale realne wyzwanie:     

• Planowanie systemu opieki zdrowotnej - Starzejące się społeczeństwo generuje większe zapotrzebowanie na opiekę przewlekłą, usługi geriatryczne i rehabilitację. Mniej osób młodych oznacza mniejszą bazę podatkową i mniejsze zasoby na sfinansowanie tych usług.     

• Polityka rodzinno-prozdrowotna Zdrowie reprodukcyjne – badania, edukacja w zakresie płodności, dostęp do procedur takich jak IVF – stają się kluczowym elementem strategii zdrowotnych. Inwestowanie w wsparcie dla rodzin może mieć zwrot w postaci stabilizacji demograficznej.     

• Prewencja i wsparcie psychiczne Izolacja społeczna, samotność czy stres związany z niestabilnością życiową (zatrudnienie, mieszkanie) wpływają nie tylko na decyzje o rodzicielstwie, ale także na zdrowie psychiczne. Polityka zdrowotna musi uwzględniać te aspekty. 

Dzietność w Polsce znajduje się na wyjątkowo niskim poziomie, co stanowi poważne wyzwanie nie tylko dla demografii, ale i dla systemu zdrowia publicznego. Malejąca liczba dzieci i starzejące się społeczeństwo zwiększają presję na usługi medyczne, opiekę długoterminową i finansowanie systemu emerytalnego. Jednak polityka zdrowotna ma narzędzia, by reagować od wspierania zdrowia reprodukcyjnego i leczenia niepłodności, przez promowanie elastycznych warunków pracy dla rodziców, aż po programy przeciwdziałania izolacji społecznej i samotności. 

Kluczowe jest jednak zrozumienie, że wsparcie dzietności nie może być jedynie krótkoterminowym bonusem finansowym – wymaga długofalowej strategii integro­wanej z polityką zdrowotną, społeczną i ekonomiczną.